Bước 8a — Chế biến & giám sát nhà máy ép (MES/LIMS)

Nếu Bước 8 — Sản xuất đường lo phần giá thành (định mức BOM, backflush, COGS), thì phần này lo phần vận hành và chất lượng: mỗi ngày nhà máy ép bao nhiêu mía, ra bao nhiêu đường, hiệu suất thu hồi đạt mấy phần trăm, phòng kiểm nghiệm đo được gì ở từng công đoạn, có sự cố nào không. Đây là lớp MES (Manufacturing Execution System — hệ điều hành sản xuất) kèm LIMS (Laboratory Information Management System — quản lý dữ liệu phòng thí nghiệm) ở mức lát mỏng, đủ để ban giám đốc nhà máy nhìn số mỗi sáng.

Tất cả nằm trong app Sản xuất đường (cùng chỗ với phần giá thành), nhóm menu:

flowchart TD
    A["Cấu hình một lần<br/>Công đoạn 8 · Chỉ tiêu 27 · Mục tiêu"]
    B["Kiểm nghiệm LIMS<br/>nhập kết quả phân tích theo ca"]
    C["Nhập liệu sản xuất ngày<br/>mía ép, đường TP, CCS ⇒ hiệu suất thu hồi tự tính"]
    D["Mía ép hàng giờ · Ghi nhận sự cố"]
    E["Dashboard: thực tế so Mục tiêu<br/>mía ép, đường, hiệu suất thu hồi"]
    A --> B --> E
    A --> C --> E
    A --> D --> E

1. Cấu hình một lần — Công đoạn & Chỉ tiêu

Đường dẫn: Cấu hình kiểm nghiệm → Công đoạn / Chỉ tiêu

Hệ thống seed sẵn 8 công đoạn dây chuyền đường RS (Refined Standard — đường luyện tiêu chuẩn) và 27 chỉ tiêu phân tích, nhà máy chỉnh theo dây chuyền thực tế:

Công đoạn	Nhóm	Ví dụ chỉ tiêu
Cán ép	Ép	Bx (độ Brix), Pol, chữ đường nước mía
Làm sạch	Làm sạch	pH, nhiệt độ, độ đục, vôi/lưu huỳnh
Nước mía trong / Bốc hơi	Bốc hơi	Bx si-rô, màu sắc
Nấu đường RS	Nấu	Bx non A/B/C, độ tinh khiết
Đường thành phẩm	Thành phẩm	Độ ẩm, màu ICUMSA, cỡ hạt
Nước cấp · Nước lò hơi · Nước tuần hoàn	Phụ trợ	pH, độ cứng, TDS

Mỗi chỉ tiêu gắn với một công đoạn và một đơn vị (°Bx, Pol, %, °C, pH, ppm…). Đây là danh mục dùng chung cho toàn bộ phiếu kiểm nghiệm — cấu hình gọn một lần, nhập liệu về sau chỉ việc chọn.

2. Kiểm nghiệm (LIMS) — nhập kết quả phân tích

Đường dẫn: Kiểm nghiệm / Phân tích → Nhập kết quả phân tích

Mỗi phiếu là một lần lấy mẫu: chọn Ngày và Ca (Ca 1 / 2 / 3 / Cả ngày), rồi nhập bảng kết quả — mỗi dòng một chỉ tiêu với giá trị đo được (đơn vị tự hiện theo chỉ tiêu). Phiếu có 2 trạng thái: Nháp (KCS đang nhập) → Đã duyệt (chốt số, không sửa tuỳ tiện). Số phiếu tự sinh.

Báo cáo kiểm nghiệm là một pivot: kéo công đoạn / chỉ tiêu / ngày ra hàng–cột để theo dõi diễn biến một chỉ tiêu (ví dụ pH nước mía sau làm sạch) qua nhiều ca, nhiều ngày — phát hiện lệch sớm.

3. Nhập liệu sản xuất ngày — tim của MES

Đường dẫn: Vận hành hàng ngày → Nhập liệu sản xuất ngày (mỗi ngày một phiếu)

Người trực ca chỉ nhập các số đo được; ba chỉ số hiệu quả máy tự tính:

Nhập tay	Máy tự tính
Mía ép (tấn) · Mía tồn sân · Đường thô/RS · Đường TP qua cân · CCS bình quân · Tạp chất % · Hóa chất tiêu hao · Điện (kWh) · Hơi (tấn)	Mía sạch qui 10CCS · Hiệu suất thu hồi % · Tổng tổn thất %

Công thức (chuẩn ngành mía đường):

Mía sạch qui 10CCS (tấn) = Mía ép × CCS / 10
Hiệu suất thu hồi (%)    = Đường TP qua cân ÷ (Mía ép × CCS/100) × 100
Tổng tổn thất (%)        = 100 − Hiệu suất thu hồi

Ý nghĩa: CCS (Commercial Cane Sugar — chữ đường) là lượng đường lý thuyết có trong mía; thu hồi cho biết nhà máy lấy ra được bao nhiêu phần so với lý thuyết đó. Thu hồi 90% nghĩa là 10% đường đi vào mật rỉ, bùn, nước thải — càng cao càng tốt, và là chỉ số KPI (Key Performance Indicator — chỉ số hiệu quả trọng yếu) số một của một nhà máy đường.

Mỗi ngày chỉ một phiếu (ràng buộc trùng ngày) nên số liệu vụ cộng dồn sạch, không sợ đếm hai lần.

4. Mía ép hàng giờ & Sự cố

• Mía ép hàng giờ — mỗi dòng: Ngày + Giờ (0–23) + Mía ép + Đường thô. Dùng để theo dõi công suất ép theo giờ, phát hiện giờ tụt tải (nghẽn, kẹt, chờ mía).
• Ghi nhận sự cố — số phiếu tự sinh, chọn Ngày, Khu vực/công đoạn, Mức độ (Nhẹ / Trung bình / Nghiêm trọng), trạng thái Đang xử lý → Đã xử lý. Nhật ký sự cố gắn với công đoạn giúp truy nguyên khi thu hồi tụt.

5. Mục tiêu & Dashboard

Cấu hình kiểm nghiệm → Mục tiêu đặt chỉ tiêu theo Vụ hoặc Tháng: mía ép mục tiêu, đường mục tiêu, thu hồi mục tiêu %, tiêu hao vật tư mục tiêu. Dashboard sản xuất đối chiếu thực tế (cộng từ phiếu nhập liệu ngày) với mục tiêu — nhìn nhanh vụ đang đạt bao nhiêu %, thu hồi trên hay dưới ngưỡng.

Các sai lầm dễ mắc phải

• Nhập Đường TP mà bỏ trống CCS bình quân — thiếu CCS thì không tính được thu hồi (mẫu số bằng 0), chỉ số hiệu quả để trống. Luôn nhập kèm CCS bình quân của ngày.
• Lẫn “Đường thô/RS” với “Đường TP qua cân” — thu hồi tính trên đường thành phẩm đã qua cân nhập kho, không phải đường thô đang trên chuyền.
• Đặt mục tiêu thu hồi theo con số vụ trước mà quên đặc thù đầu/cuối vụ — mía đầu và cuối vụ chữ đường thấp, thu hồi tự nhiên thấp hơn; đặt mục tiêu tháng sát thực tế hơn mục tiêu phẳng cả vụ.
• Coi phần này thay cho giá thành — MES/LIMS theo dõi vận hành và chất lượng; giá thành/COGS vẫn ở Bước 8 — Sản xuất đường. Hai phần bổ trợ nhau, không thay thế.

---

Liên quan: Bước 8 — Sản xuất đường (giá thành BOM) · Bước 6 — Thu hoạch (chuyến cân, CCS) · Tổng quan