Các giống sầu riêng phổ biến và tiêu chí chọn giống cho nhà vườn Việt Nam

Chọn giống là quyết định đầu tiên và khó đảo ngược nhất trong cả vòng đời 20-30 năm của một vườn sầu riêng. Một giống phù hợp với thổ nhưỡng, khí hậu và đúng phân khúc thị trường sẽ quyết định năng suất, giá bán và khả năng đạt chuẩn xuất khẩu. Bài viết tổng hợp đặc điểm các giống đang phổ biến tại Việt Nam và bộ tiêu chí chọn giống thực tế cho nhà vườn, hợp tác xã và doanh nghiệp ở Tây Nguyên, Đông Nam Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long.

Bức tranh thị trường định hình lựa chọn giống

Trung Quốc hiện là thị trường nhập khẩu sầu riêng lớn nhất thế giới và là động lực chính kéo theo toàn bộ thương mại ngành hàng. Theo dữ liệu thương mại, năm 2024 Trung Quốc nhập khẩu khoảng 1,56 tỷ kg sầu riêng với giá trị đạt mức kỷ lục gần 7 tỷ USD. Cùng giai đoạn này, thị phần của Thái Lan tại thị trường Trung Quốc giảm từ khoảng 68% (năm 2023) xuống còn khoảng 57% (năm 2024), trong khi Việt Nam vươn lên trở thành một trong những nguồn cung lớn nhất sau khi sầu riêng tươi được xuất khẩu chính ngạch từ tháng 7/2022.

Diễn biến này có ý nghĩa trực tiếp với việc chọn giống: thị trường xuất khẩu chủ lực ưa chuộng những giống cơm ráo, dày, màu vàng đẹp, dễ vận chuyển và bảo quản. Trong khi đó, thị trường nội địa và phân khúc cao cấp lại đề cao hương vị đậm, béo và độ đặc trưng. Nhà vườn cần xác định rõ mình bán cho ai trước khi quyết định trồng giống nào.

Nhóm giống chủ lực cho xuất khẩu

Hai giống đang gánh phần lớn sản lượng xuất khẩu của Việt Nam là Ri6 và Monthong (Dona).

Ri6 là một trong những giống chủ lực gắn với vùng đất phù sa Đồng bằng sông Cửu Long, được xem như “xương sống” của ngành. Cơm vàng tươi bắt mắt, khô ráo và dày, hạt lép, vị ngọt béo, ít xơ; tỷ lệ cơm trên trái khá cao. Ưu điểm là chín tương đối sớm, năng suất ổn định, dễ chăm, phù hợp cả nội địa lẫn xuất khẩu chuẩn.
Monthong (Dona) có nguồn gốc Thái Lan, trái to dạng bầu dục, cơm vàng dày và ráo, vị ngọt dịu vừa phải nên hợp nhiều nhóm khách. Đây là giống được thị trường Trung Quốc ưa chuộng, thích nghi tốt ở Đông Nam Bộ và Tây Nguyên, phù hợp mô hình sản xuất lớn gắn với mã số vùng trồng.

Trên thực tế, trong nhiều năm Thái Lan giữ vai trò chi phối thương mại sầu riêng tại thị trường Trung Quốc, chủ yếu nhờ Monthong; điều này cho thấy giá trị của một giống được chuẩn hóa cao để phục vụ xuất khẩu.

Nhóm cao cấp và giống bản địa giàu hương vị

Musang King (Mao Shan Wang) là giống cao cấp gốc Malaysia, cơm vàng đậm như nghệ, dẻo mịn, vị ngọt xen chút đắng hậu rất đặc trưng. Giá bán cao nhưng giống này khó tính: chỉ phù hợp vườn cao ráo, thoát nước tốt, đòi hỏi kỹ thuật canh tác và quản lý dinh dưỡng bài bản. Đây không phải lựa chọn cho người mới bắt đầu.

Bên cạnh đó, các giống bản địa như chuồng bò (phổ biến ở Tiền Giang, Bến Tre và một số vùng Tây Nam Bộ) có cơm vàng dày, hạt lép, vị béo ngậy và thơm đặc trưng; cây sinh trưởng khỏe, thích nghi rộng. Những giống bản địa giàu hương vị này đang được khuyến nghị nghiên cứu và nhân rộng để đa dạng hóa sản phẩm và phục vụ phân khúc nội địa cao cấp.

Không có giống nào “tốt nhất” cho mọi vườn. Giống đúng là giống hợp với đất, hợp với khí hậu vùng và hợp với thị trường mà nhà vườn nhắm tới.

Bộ tiêu chí chọn giống thực tế

Thích nghi vùng sinh thái: đánh giá độ cao, khả năng thoát nước, độ phèn/mặn và mùa mưa của vùng. Đồng bằng sông Cửu Long cần lưu ý xâm nhập mặn; Tây Nguyên và Đông Nam Bộ chú ý độ dốc và nguồn nước mùa khô.
Định hướng thị trường: xuất khẩu chính ngạch ưu tiên Monthong và Ri6; nội địa và quà biếu cao cấp có thể chọn Musang King hoặc giống bản địa đặc sản.
Chất lượng cây giống: chọn cây ghép từ vườn ươm uy tín, cây mẹ rõ nguồn gốc, sạch bệnh, bộ rễ và mắt ghép khỏe. Đây là khâu hay bị xem nhẹ nhưng ảnh hưởng cả đời vườn.
Khả năng kháng/chịu sâu bệnh: các giống lai năng suất cao thường mẫn cảm hơn với nấm và côn trùng, đòi hỏi quản lý dịch hại tổng hợp (IPM) chặt chẽ ngay từ đầu.
Rải vụ và quản trị rủi ro: có thể phối hợp giống chín sớm và chín chính vụ để giảm áp lực thu hoạch, ổn định dòng tiền.

Gắn lựa chọn giống với yêu cầu xuất khẩu

Chọn giống chỉ là bước đầu; muốn xuất khẩu chính ngạch, vườn phải đáp ứng yêu cầu kỹ thuật. Theo Nghị định thư ký giữa Bộ Nông nghiệp Việt Nam và Tổng cục Hải quan Trung Quốc (GACC) năm 2022, mọi vùng trồng và cơ sở đóng gói phải đăng ký mã số và được phê duyệt, áp dụng GAP và IPM, giám sát và kiểm soát đặc biệt ruồi đục quả và rệp sáp bằng các biện pháp như bẫy pheromone và bẫy dính màu vàng, đồng thời bảo đảm truy xuất nguồn gốc trên từng lô hàng. Thị trường nhập khẩu cũng ngày càng siết kiểm soát dư lượng kim loại nặng và các chất nhuộm màu bị cấm, nên việc quản lý đầu vào và nhật ký canh tác là bắt buộc.

Với thuốc bảo vệ thực vật, nhà vườn cần tuân thủ nguyên tắc “4 đúng” (đúng thuốc, đúng liều, đúng lúc, đúng cách) theo khuyến cáo của cơ quan chuyên môn, ưu tiên các biện pháp sinh học và chế phẩm nấm đối kháng để quản lý bệnh vùng rễ. Nếu hướng tới thị trường EU, cần thêm dữ liệu định vị địa lý vùng trồng và chứng minh không gây mất rừng để đáp ứng quy định EUDR.

Dù chọn giống nào, dữ liệu vẫn là nền tảng: hồ sơ giống, mã số vùng trồng, nhật ký chăm sóc và truy xuất nguồn gốc cần được số hóa nhất quán. Một nền tảng số quản lý vườn giúp lưu giữ thông tin giống, gắn với mã vùng trồng và tọa độ lô đất, hỗ trợ nhà vườn sẵn sàng cho yêu cầu xuất khẩu và minh bạch chuỗi cung ứng.