Bệnh Phytophthora trên sầu riêng: xì mủ thân, thối rễ và thối trái - nhận diện và quản lý tổng hợp

Trong số các đối tượng gây hại trên cây sầu riêng, bệnh do Phytophthora được xem là mối đe dọa nghiêm trọng và dai dẳng bậc nhất. Chỉ một tác nhân nhưng bệnh biểu hiện ở nhiều bộ phận, từ xì mủ thân, thối rễ cho tới thối trái, khiến cây suy kiệt và có thể chết nếu không can thiệp kịp thời. Theo các tổ chức chuyên môn, bệnh ảnh hưởng tới mọi giai đoạn của chu kỳ canh tác, gây thiệt hại đáng kể về năng suất, chất lượng và thậm chí làm chết cả vườn. Vì vậy, hiểu đúng tác nhân và quản lý tổng hợp là yêu cầu bắt buộc với nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp trồng sầu riêng ở Tây Nguyên, Đông Nam Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long.

Tác nhân gây bệnh: nấm Phytophthora palmivora

Tác nhân chính gây bệnh trên sầu riêng là Phytophthora palmivora, một loài nấm noãn (oomycete) tồn tại trong đất, nước và tàn dư cây bệnh. Tại Việt Nam còn ghi nhận thêm loài Phytophthora citricola tham gia gây hại. Đây cũng là nhóm tác nhân tấn công nhiều cây trồng nhiệt đới khác như ca cao, cây có múi và cọ dầu.

Nấm lan truyền chủ yếu nhờ bào tử động (zoospore) di chuyển trong nước, theo nước mưa, nước tưới, đất bắn lên thân, gió và cả dụng cụ canh tác. Vì đặc điểm này, nguồn bệnh thường khu trú trong đất quanh gốc và phát tán mạnh mỗi khi độ ẩm cao kéo dài.

Triệu chứng trên thân, rễ, lá và trái

Bệnh biểu hiện khác nhau tùy bộ phận bị tấn công, nhưng đều bắt nguồn từ cùng một tác nhân:

Trên thân (xì mủ, nứt thân): xuất hiện các đốm sậm màu, hơi ướt trên vỏ ở phần gốc và thân; vết bệnh lan rộng, vỏ nứt và rỉ ra dịch nhựa màu nâu sẫm. Nấm phá hủy lớp vỏ và mạch dẫn ngay bên ngoài phần gỗ, làm gián đoạn vận chuyển dinh dưỡng.
Trên rễ (thối rễ): rễ tơ và rễ chính bị thối, cây mất khả năng hút nước và dinh dưỡng, dẫn tới suy yếu toàn cây.
Trên lá: lá vàng và rụng sớm; cây có thể ra đọt non bất thường như một phản ứng suy kiệt, sau đó tán thưa dần.
Trên trái: trái hình thành vết thâm đen lan rộng, thối và rụng sớm, làm giảm cả sản lượng lẫn chất lượng thương phẩm.

Điều kiện phát sinh và lây lan

Phytophthora là nấm “ưa nước”. Bệnh bùng phát mạnh trong điều kiện độ ẩm cao kéo dài, đặc biệt vào mùa mưa và ở những vườn thoát nước kém, đọng nước. Đất chua và mực nước ngầm cao ở vùng trũng càng tạo thuận lợi cho nấm phát triển.

Một yếu tố thường bị bỏ qua là chế độ dinh dưỡng: bón thừa đạm kích thích cây ra nhiều lộc non, mô mềm yếu, làm giảm sức đề kháng và mở đường cho nấm xâm nhập. Vì vậy, quản lý bệnh không thể tách rời khỏi quản lý nước và dinh dưỡng của vườn.

Với bệnh do Phytophthora, nguyên tắc cốt lõi vẫn là “phòng bệnh hơn chữa bệnh”: chủ động cải tạo môi trường vườn để nấm không có điều kiện phát triển, thay vì chỉ xử lý khi cây đã phát bệnh nặng.

Quản lý tổng hợp (IPM): nền tảng phòng bệnh bền vững

Các tổ chức chuyên môn khuyến cáo tiếp cận quản lý dịch hại tổng hợp, kết hợp nhiều biện pháp thay vì lệ thuộc một giải pháp đơn lẻ:

Thoát nước và lên mô: trồng trên mô cao, đào rãnh và mương thoát nước để loại bỏ tình trạng đọng nước quanh gốc, ngay cả trong mùa mưa; tránh những vùng trũng thấp có mực nước ngầm cao.
Mật độ và thông thoáng: bố trí khoảng cách trồng hợp lý để tán cây không giao nhau, giúp vườn thông thoáng; tỉa cành sát gốc và tạo tán nhằm tăng lưu thông không khí, giảm độ ẩm trong vườn.
Cải tạo đất: bón vôi cho đất chua, duy trì pH đất khoảng 5,5-6,5 và tăng cường hữu cơ để hệ rễ khỏe, đất tơi xốp; môi trường ít chua cũng bất lợi hơn cho nấm tồn tại.
Vệ sinh vườn: thu gom, tiêu hủy cây và trái bệnh nặng; làm sạch cỏ dại; khử trùng dụng cụ cắt tỉa để hạn chế lây lan nguồn bệnh.
Cây giống sạch bệnh: sử dụng cây giống và gốc ghép từ nguồn được chứng nhận, bảo đảm không mang mầm bệnh ngay từ đầu, vì đây là khâu phòng ngừa rẻ và hiệu quả nhất.

Vai trò của nấm đối kháng Trichoderma và sử dụng thuốc an toàn

Biện pháp sinh học giữ vị trí trung tâm trong phòng bệnh. Nấm đối kháng Trichoderma được khuyến cáo bón định kỳ quanh gốc, thường phối trộn với phân hữu cơ hoai mục, để cạnh tranh và ức chế Phytophthora trong đất, đồng thời cải thiện sức khỏe hệ rễ. Một số chế phẩm vi sinh có lợi khác cũng được ghi nhận giúp giảm áp lực bệnh.

Khi cần dùng thuốc bảo vệ thực vật cho các trường hợp nặng, người trồng nên tuân thủ nguyên tắc “4 đúng” (đúng thuốc, đúng liều, đúng lúc, đúng cách) và làm theo hướng dẫn của cơ quan chuyên môn, cán bộ khuyến nông. Việc cạo sạch vết bệnh trên thân trước khi xử lý, kết hợp theo dõi vườn thường xuyên, giúp can thiệp sớm và hạn chế lạm dụng hóa chất.

Phòng trừ Phytophthora là công việc lâu dài, đòi hỏi ghi chép và theo dõi liên tục diễn biến vườn, lịch sử bệnh trên từng cây và lô. Việc số hóa dữ liệu vườn, từ bản đồ lô thửa, nhật ký canh tác đến lịch sử xử lý bệnh, giúp người trồng phát hiện sớm điểm nóng và ra quyết định kịp thời, đúng thời điểm.