Làm đất, gieo sạ và cấy lúa đúng kỹ thuật: Bí quyết giảm giống, tăng năng suất

Khâu đầu vụ - làm đất, san phẳng mặt ruộng và xác lập mật độ cây lúa - quyết định phần lớn năng suất, chi phí vật tư và áp lực sâu bệnh của cả mùa. Một mặt ruộng phẳng, một lượng giống hợp lý và một phương pháp gieo cấy phù hợp không chỉ giúp cây lúa khỏe ngay từ đầu mà còn tiết kiệm nước, phân, thuốc và công lao động. Bài viết tổng hợp các nguyên tắc kỹ thuật từ Viện Nghiên cứu Lúa gạo Quốc tế (IRRI) và các nghiên cứu khoa học gần đây, diễn giải để áp dụng vào điều kiện canh tác lúa của Việt Nam.

Làm đất: nền tảng của một vụ lúa khỏe

Làm đất tốt phục vụ ba mục tiêu cốt lõi: tạo lớp đất mềm thuận lợi cho rễ lúa phát triển và cho việc cấy/sạ, vùi và tái chế tàn dư - dinh dưỡng trong đất, đồng thời khống chế cỏ dại ngay từ đầu vụ. Theo IRRI, một mặt ruộng được chuẩn bị kỹ sẽ kiểm soát cỏ dại, tái tạo dinh dưỡng cây trồng và tạo bề mặt phù hợp cho cả cấy lẫn sạ thẳng.

Có hai cách làm đất chính. Làm đất ướt (trục, bừa trong điều kiện có nước - puddling) là phương pháp phổ biến ở vùng lúa nước, giúp giảm thấm nước, tạo bùn nhuyễn và hạn chế cỏ. Làm đất khô (cày, phay khi đất còn khô) phù hợp với sạ khô và cơ giới hóa. Dù chọn cách nào, nguyên tắc chung là làm đất đủ kỹ để diệt mầm cỏ và san đều bùn, nhưng tránh cày bừa quá mức gây phá vỡ kết cấu đất và tốn nhiên liệu.

San phẳng mặt ruộng bằng laser: đầu tư đáng giá

San phẳng mặt ruộng bằng tia laser (laser land leveling) là một trong những kỹ thuật có hiệu quả rõ rệt nhất nhưng còn ít được áp dụng ở Việt Nam. Nguyên lý là dùng máy phát tia laser điều khiển gàu san để đưa toàn bộ mặt ruộng về cùng một cao độ. Theo IRRI, một mặt ruộng phẳng giúp cây lúa mọc và chín đồng đều, phân bổ nước - phân đều hơn, nâng cao hiệu quả thuốc trừ cỏ và tạo điều kiện cho cơ giới hóa.

Các nghiên cứu trường hợp tại Campuchia, Thái Lan, Philippines, Việt Nam và Ấn Độ (tổng hợp trên tạp chí của IRRI từ công bố khoa học trên Springer) cho thấy san phẳng laser đưa độ chênh cao mặt ruộng từ mức ban đầu 150-250 mm xuống chỉ còn 20-30 mm. Hệ quả định lượng rất đáng chú ý:

Tăng hiệu quả sử dụng nước ít nhất 12%;
Tăng hiệu quả sử dụng giống 27% nhờ phân bố mầm đều, ít chỗ trũng ngập úng làm chết cây;
Tăng hiệu quả sử dụng phân bón 10%;
Giảm 20-30% tổng năng lượng tiêu thụ và giảm 20-40% phát thải khí nhà kính (chủ yếu do giảm mực nước đọng, hạn chế khí mê-tan);
Mang lại giá trị tăng thêm khoảng 90-118 USD/ha/vụ, tương đương 10-13% thu nhập từ sản xuất lúa ở khu vực Đông Nam Á.

Với điều kiện Việt Nam, san phẳng laser đặc biệt phù hợp ở vùng có thửa ruộng lớn, đã dồn điền đổi thửa và canh tác cơ giới. Mặt ruộng phẳng còn là điều kiện tiên quyết để máy sạ hàng và máy cấy hoạt động chính xác, đồng thời giúp quản lý ngập - khô xen kẽ (AWD) để tiết kiệm nước.

Chọn phương pháp gieo cấy: sạ thẳng, sạ hàng hay cấy máy

Mật độ và lượng giống phụ thuộc trực tiếp vào phương pháp thiết lập ruộng. Theo IRRI, lượng giống tham khảo như sau:

Sạ thẳng (sạ lan): thường dùng 60-80 kg giống/ha gieo theo hàng hoặc rải tay; với hạt nảy mầm sẵn sạ trên nền bùn nhuyễn có thể tới 80-100 kg/ha. Đây cũng là khoảng mật độ truyền thống mà nhiều nông dân Đồng bằng sông Cửu Long đang dùng - và thường cao hơn mức cần thiết.
Cấy: chỉ cần khoảng 40 kg giống/ha (cấy 2 cây/bụi), với khoảng cách 20 x 20 cm, hoặc dày hơn (15 x 15 cm, 10 x 10 cm) tùy điều kiện.

IRRI khuyến cáo mật độ cây hợp lý cho lúa sạ thẳng là 100-200 cây/m²; nếu trên 250 cây/m² là quá dày, dưới 75 cây/m² là quá thưa. Sạ quá dày là sai lầm phổ biến: ruộng rậm rạp tạo tiểu khí hậu ẩm, tăng nguy cơ đổ ngã, sâu bệnh (đặc biệt rầy nâu, đạo ôn, khô vằn), buộc phải tăng phân đạm và thuốc - kéo theo chi phí và rủi ro.

Giảm lượng giống gieo sạ: hướng đi đã được chứng minh

Giảm lượng giống là trọng tâm của canh tác lúa bền vững tại Việt Nam. Gói kỹ thuật “1 Phải 5 Giảm” (1M5R) - được Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn công nhận năm 2013 và được nhiều nghiên cứu (đăng trên MDPI Agronomy) phân tích - lấy “1 Phải” là dùng giống xác nhận và “5 Giảm” gồm giảm lượng giống, phân bón, thuốc BVTV, nước tưới và thất thoát sau thu hoạch. Trong gói này, mật độ sạ khuyến cáo được kéo về khoảng 80-100 kg/ha, lượng đạm không vượt 130 kg N/ha và số lần phun thuốc không quá một ngưỡng giới hạn.

Cơ giới hóa khâu gieo cấy giúp giảm giống mạnh hơn nữa. Một nghiên cứu so sánh các phương pháp thiết lập ruộng ở Đồng bằng sông Cửu Long (công bố trên Scientific Reports) cho thấy cấy máy giảm khoảng 40% lượng giống so với sạ thẳng (chỉ 50-60 kg/ha so với 100-120 kg/ha), giảm 30-40% số lần phun thuốc trong vụ chính mà năng suất vẫn tương đương giữa các phương pháp (7,3-7,5 tấn/ha vụ Đông Xuân; 6,2-6,8 tấn/ha vụ Hè Thu). Báo cáo của CGIAR về sạ thẳng cơ giới (mDSR) tại vùng này cũng ghi nhận giảm 50% lượng giống, giảm 20% phân đạm, tăng khoảng 5% năng suất, tăng lợi nhuận khoảng 200 USD/ha và giảm 10% dấu chân carbon so với sạ lan truyền thống.

Thông điệp rất nhất quán: sạ thưa - sạ hàng - cấy máy giúp giảm giống đáng kể mà không hy sinh năng suất, đồng thời cắt giảm phân, thuốc và phát thải. Khâu then chốt để sạ thưa thành công là chất lượng giống (tỷ lệ nảy mầm cao, giống xác nhận), mặt ruộng phẳng và làm đất kỹ để mầm mọc đều.

Quản lý đầu vụ và bảo vệ thực vật

Ngay sau khi gieo cấy, ưu tiên hàng đầu là quản lý nước nông và đều, giữ ẩm cho mầm, đồng thời kiểm soát cỏ dại - vốn cạnh tranh mạnh nhất với lúa non. Mặt ruộng phẳng làm nền cho việc giữ lớp nước mỏng, vừa hạn chế cỏ vừa tiết kiệm nước. Về bảo vệ thực vật, nên áp dụng quản lý dịch hại tổng hợp (IPM): ưu tiên giống kháng, vệ sinh đồng ruộng, mật độ hợp lý, bảo vệ thiên địch, chỉ can thiệp hóa học khi thật cần thiết. Khi buộc phải dùng thuốc, tuân thủ nguyên tắc “4 đúng” - đúng thuốc, đúng lúc, đúng liều - nồng độ, đúng cách - để vừa hiệu quả vừa an toàn cho người, môi trường và đảm bảo thời gian cách ly.

Số hóa quản lý đầu vụ với Agrione

Những lợi ích của làm đất, san phẳng và sạ thưa chỉ phát huy tối đa khi được ghi chép, theo dõi và đối chiếu một cách hệ thống qua nhiều vụ. Phần mềm quản lý nông nghiệp Agrione của BSD Insight giúp doanh nghiệp và nhà nông số hóa nhật ký canh tác (lịch làm đất, lượng giống, ngày gieo cấy, lượng nước - phân - thuốc theo từng thửa), quản lý vật tư đầu vào, gắn dữ liệu với mã số vùng trồng và truy xuất nguồn gốc. Khi từng thông số đầu vụ được lưu lại minh bạch, người quản lý có thể so sánh hiệu quả giữa các phương pháp gieo cấy, tối ưu mật độ giống và chứng minh quy trình canh tác bền vững với thị trường và đối tác.