Giá thành sản xuất — 120 nghìn/sản phẩm gồm những gì?

Báo giá, quyết định nhận đơn, đo hiệu quả nhà máy — tất cả đứng trên một con số: giá thành một đơn vị sản phẩm. Nhưng “giá thành” chỉ hữu ích khi biết nó gồm gì, phần nào biến thiên theo sản lượng, và khi giá thành thực tế lệch kế hoạch thì lệch vì lý do nào trong bốn lý do — mỗi lý do thuộc về một người khác nhau.

Ba lớp của giá thành

Sản phẩm A của nhà máy 200 nhân viên:

Lớp	Gồm	Số (đ/sp)
Nguyên vật liệu trực tiếp	Theo BOM (Bill of Materials — định mức vật tư) × giá mua	70.000
Nhân công trực tiếp	Giờ công định mức × đơn giá giờ công	25.000
Sản xuất chung (overhead)	Khấu hao máy, điện, quản đốc, bảo trì… phân bổ	25.000
Giá thành đơn vị		120.000

Hai lớp đầu là chi phí trực tiếp — bám vào từng sản phẩm. Lớp thứ ba là chi phí chung phải phân bổ qua một tiêu thức (giờ máy, giờ công, sản lượng) — và mọi cuộc cãi nhau về giá thành giữa các mã hàng thực chất là cãi nhau về tiêu thức phân bổ này.

Định mức vs thực tế — bốn chênh lệch

Giá thành định mức (standard cost) là kế hoạch; cuối kỳ so với thực tế và tách chênh lệch thành bốn dòng — nguyên tắc y hệt phân tích chênh lệch bên cụm Tài chính:

Chênh lệch	Câu hỏi	Ai chịu trách nhiệm
Giá vật liệu	Mua đắt/rẻ hơn định mức?	Mua hàng
Lượng vật liệu	Hao hụt nhiều hơn BOM? (scrap)	Sản xuất
Hiệu suất nhân công	Tốn nhiều giờ công hơn định mức?	Sản xuất / cân chuyền
Hấp thụ sản xuất chung	Sản lượng thấp → chi phí cố định chia cho ít sản phẩm hơn	Kế hoạch / thị trường

Ví dụ tháng có giá thành thực tế 127.000 đ/sp (+7.000): tách ra thấy +2.000 do giá thép tăng, +1.500 do hao hụt, +500 do giờ công, +3.000 do hấp thụ — nhà máy chạy 70% công suất nên mỗi sản phẩm “cõng” thêm khấu hao. Bốn con số, bốn cuộc nói chuyện khác nhau; một con số gộp +7.000 thì chỉ có một cuộc họp đổ lỗi.

Cái bẫy hấp thụ — và quyết định nhận đơn

Chi phí cố định không đổi theo sản lượng, nên sản lượng giảm làm giá thành đơn vị tăng dù nhà máy không làm gì sai — và ngược lại. Hai hệ quả điều hành:

• Đừng đọc “giá thành tăng” như “làm ăn kém đi” khi nguyên nhân là hấp thụ — đó là tín hiệu bài toán lấp công suất, không phải bài toán tiết kiệm;
• Đơn hàng giá thấp hơn giá thành đầy đủ vẫn có thể đáng nhận khi nhà máy thừa công suất — miễn giá bán > chi phí biến đổi (70k + 25k = 95k), phần dôi ra đang gánh giúp chi phí cố định. Ranh giới và rủi ro của lối tư duy này nằm ở điểm hòa vốn & đòn bẩy hoạt động.

Giá trị với người điều hành

Giá thành ba lớp + bốn chênh lệch biến câu “tháng này giá thành cao” thành bảng có địa chỉ: dòng nào, đồng nào, thuộc về ai, sửa bằng việc gì. Và khi từng mã hàng có giá thành thật, câu hỏi lớn hơn mở ra: mã nào, khách nào đang thực sự có lời — bài toán lợi nhuận đa chiều.

Các sai lầm dễ mắc phải

1. Một tiêu thức phân bổ cho mọi mã hàng — mã chạy máy nhiều và mã tốn công tay khác hẳn nhau; phân bổ theo một tiêu thức duy nhất là lấy giá thành mã này đắp cho mã kia.
2. BOM không cập nhật — thay vật liệu, đổi định mức ngoài xưởng mà BOM vẫn cũ: mọi chênh lệch “lượng” từ đó vô nghĩa.
3. Đổ hết chênh lệch cho sản xuất — chênh lệch giá thuộc mua hàng, hấp thụ thuộc kế hoạch; gộp chung là mất luôn cả ba cuộc đối thoại đúng.
4. Ra quyết định giá bán bằng giá thành đầy đủ trong mọi tình huống — lúc thừa công suất, từ chối đơn “dưới giá thành” có thể chính là từ chối tiền.

Áp dụng trong thực tế

Trong hệ sinh thái BSD

• BOM, định mức công đoạn và phiếu tiêu hao ghi trong Odoo (Manufacturing + Accounting) — giá thành thực tế cuộn từ lệnh sản xuất, chênh lệch giá/lượng tách sẵn từ phiếu mua và phiếu xuất kho.
• Giờ công trực tiếp theo ca – theo lệnh sản xuất lấy từ Sapiones (máy chấm công & lương sản phẩm) — lớp nhân công trong giá thành là số chấm thật, không phải ước.
• Kịch bản “giá thép +15% / sản lượng −20% thì giá thành và điểm hòa vốn đổi thế nào” chạy trên Acterys; giá thành theo mã × khách × kênh nối vào MPA.

Quay lại bức tranh chung: Tổng quan & bảng chỉ số sản xuất → · Trang tiếp theo: Kế hoạch sản xuất — MPS & MRP →