Sâu bệnh chính trên mía đường: sâu đục thân, bệnh than, trắng lá và giải pháp IPM

Mía đường là cây công nghiệp đường lớn nhất thế giới, với sản lượng vượt 2 tỷ tấn năm 2023 theo thống kê của FAO, gấp nhiều lần củ cải đường. Tại Việt Nam, cây mía gắn với sinh kế của hàng trăm nghìn hộ và chuỗi giá trị chế biến đường. Nhưng năng suất và chữ đường (CCS) của mía luôn bị đe dọa bởi một nhóm sâu bệnh dai dẳng, trong đó nguy hiểm nhất là sâu đục thân, bệnh than, bệnh trắng lá và thối đỏ. Hiểu đúng đặc điểm gây hại của từng đối tượng là điều kiện tiên quyết để xây dựng một chương trình quản lý dịch hại tổng hợp (IPM) hiệu quả và bền vững.

Nhóm sâu hại chính trên mía

Sâu đục thân (stem borers)

Đây là nhóm gây hại quan trọng và phổ biến nhất trên mía, gồm nhiều loài thuộc giống Chilo (sâu đục thân mình hồng, đục đốt), Scirpophaga (đục ngọn) và một số loài khác. Sâu non đục vào thân và đốt mía, ăn rỗng mô bên trong, làm cây sinh trưởng kém, gãy đổ, giảm số cây hữu hiệu và đặc biệt làm sụt chữ đường. Ở giai đoạn cây con, sâu đục thân gây hiện tượng “héo nõn” (dead heart) làm chết mầm, dẫn tới mất khoảng. Vết đục còn là cửa ngõ cho nấm bệnh xâm nhập, làm trầm trọng thêm thối đỏ.

Rệp và bọ hung

Rệp (rệp sáp, rệp bông trắng) chích hút nhựa trên lá và bẹ, làm giảm quang hợp, tiết dịch ngọt tạo điều kiện cho nấm bồ hóng phát triển; nhiều loài rầy còn là môi giới truyền bệnh virus và phytoplasma. Bọ hung (white grub, các loài Holotrichia) gây hại dưới đất: ấu trùng hình chữ C ăn rễ và phần gốc, làm cây vàng úa, dễ nhổ và chết từng chòm. Trong điều kiện nặng và không kiểm soát, bọ hung có thể gây thiệt hại năng suất rất lớn và giảm thu hồi đường, là đối tượng đặc biệt khó trị vì sống ẩn trong đất. Các nghiên cứu cho thấy chế phẩm nấm xanh Metarhizium anisopliae bón vào đất khi vun gốc có thể giảm mạnh mật số bọ hung, là hướng sinh học rất phù hợp với canh tác bền vững.

Bệnh hại chính trên mía

Bệnh than (smut)

Bệnh than do nấm Sporisorium scitamineum là một trong những bệnh nguy hiểm nhất trên mía toàn cầu. Dấu hiệu đặc trưng là “roi than” (whip) màu đen mọc ở đỉnh thân, kèm lá hẹp dài, đẻ nhánh nhiều bất thường, thân nhỏ và còi cọc, làm giảm cả năng suất lẫn chất lượng. Theo tổng quan khoa học đăng trên Phytopathology, mỗi roi than có thể phóng thích tới hàng trăm triệu bào tử mỗi ngày; bào tử nhỏ, nhẹ, phát tán theo gió và mưa, sống được trên 6 tháng trong điều kiện nóng khô. Bào tử lan theo gió là con đường lây lan chính giữa các vùng trồng. Nguồn bệnh ban đầu thường đến từ hom giống nhiễm bệnh và lưu tồn qua các vụ gốc (ratoon).

Bệnh trắng lá do phytoplasma

Bệnh trắng lá (Sugarcane White Leaf - SCWL) do phytoplasma gây ra, làm lá bạc trắng, đẻ nhánh chùm, cây còi và có thể chết, gây mất trắng ở vùng nhiễm nặng. Tác nhân được truyền qua rầy đầu bằng (leafhopper, như Matsumuratettix hiroglyphicus, Yamatotettix flavovittatus) và qua hom giống nhiễm bệnh; đáng lưu ý là phytoplasma có thể truyền qua trứng rầy. Bệnh rất khó trị: hóa trị liệu hom và phun thuốc trừ môi giới đều kém hiệu quả và không thực tế. Theo các tài liệu chuyên ngành, biện pháp khả thi nhất hiện nay là dùng hom sạch bệnh (xử lý nhiệt, nuôi cấy mô đỉnh sinh trưởng), nhổ bỏ cây bệnh (roguing), điều chỉnh thời vụ và quản lý quần thể rầy môi giới.

Thối đỏ (red rot)

Thối đỏ do nấm Colletotrichum falcatum được mệnh danh là “ung thư của cây mía”. Bổ dọc thân thấy ruột chuyển đỏ xen các vệt trắng ngang, mùi rượu chua đặc trưng. Theo tài liệu tổng hợp, bệnh có thể gây thiệt hại năng suất từ 5 đến 50% và làm sụt thu hồi đường tới 75% trong trường hợp nặng. Nấm lây chủ yếu qua hom giống nhiễm và đất, lan thứ cấp qua nước tưới, mưa bắn và gió. Việc trị bằng hóa chất rất khó, nên phòng bệnh từ nguồn giống và sử dụng Trichoderma đối kháng là hướng đi chủ đạo.

Quản lý dịch hại tổng hợp (IPM) cho mía

Không một biện pháp đơn lẻ nào đủ sức kiểm soát đồng thời nhiều đối tượng sâu bệnh trên mía. IPM phối hợp nhiều trụ cột, lấy phòng ngừa làm gốc:

Giống kháng: Đây được xem là biện pháp hiệu quả và kinh tế nhất với bệnh than, thối đỏ và là hướng dài hạn cho trắng lá. Cần luân chuyển bộ giống và theo dõi hiện tượng “vỡ tính kháng”.
Hom sạch bệnh: Sử dụng hom từ ruộng giống kiểm soát chặt, kết hợp xử lý nước nóng (ngâm hom ở khoảng 52°C trong 30 phút giúp bất hoạt bào tử bệnh than) và nuôi cấy mô để loại phytoplasma. Đây là khâu then chốt cắt nguồn bệnh ngay từ đầu vụ.
Thiên địch và biện pháp sinh học: Thả ong mắt đỏ Trichogramma ký sinh trứng sâu đục thân là kỹ thuật chi phí thấp; nghiên cứu cho thấy Trichogramma chilonis đạt tỷ lệ ký sinh trứng rất cao và giảm mạnh tỷ lệ sâu hại trên đồng. Bổ sung nấm xanh Metarhizium cho bọ hung và Trichoderma cho nấm đất.
Canh tác và vệ sinh đồng ruộng: Luân canh với cây không phải ký chủ, rút ngắn chu kỳ mía gốc, tiêu hủy tàn dư và cây bệnh, bón cân đối dinh dưỡng, thoát nước tốt, điều chỉnh thời vụ né cao điểm dịch hại.
Giám sát và ngưỡng: Bẫy đèn, bẫy pheromone và thăm đồng định kỳ để phát hiện sớm, ra quyết định dựa trên mật số thực tế thay vì phun theo lịch.
Thuốc BVTV theo nguyên tắc “4 đúng”: Chỉ dùng khi vượt ngưỡng, ưu tiên thuốc chọn lọc ít hại thiên địch, tuân thủ đúng thuốc, đúng lúc, đúng liều lượng - nồng độ, đúng cách, luân phiên cơ chế tác động để tránh kháng thuốc.

Số hóa quản lý canh tác mía

Phần lớn rủi ro sâu bệnh trên mía bắt nguồn từ những khâu hoàn toàn có thể kiểm soát: nguồn gốc hom giống, lịch sử ruộng gốc, thời điểm thả thiên địch và lịch sử sử dụng vật tư. Việc ghi chép đầy đủ và tra cứu nhanh các dữ liệu này chính là nền tảng để IPM vận hành hiệu quả. Phần mềm quản lý nông nghiệp Agrione của BSD Insight hỗ trợ số hóa nhật ký canh tác, theo dõi đợt thả thiên địch và phun thuốc, quản lý vật tư đầu vào, gắn với mã số vùng trồng và truy xuất nguồn gốc - giúp nhà vườn và doanh nghiệp ra quyết định phòng trừ dựa trên dữ liệu thay vì kinh nghiệm cảm tính, đồng thời đáp ứng yêu cầu minh bạch ngày càng cao của chuỗi cung ứng đường.